๑. ประวัติความเป็นมาของปราสาทตาเล็ง
ปราสาทตาเล็ง ตั้งอยู่หมู่ที่ ๑ หมู่บ้านปราสาท ตำบลปราสาท อำเภอขุขันธ์ จังหวัด
ศรีสะเกษ ตั้งอยู่ทางด้านทิศตะวันออกของหมู่บ้าน ใกล้เคียงกับตระเปียงละเบิก (หนองละเบิก) จากการศึกษาประวัติความเป็นมา ปราสาทตาเล็งหรือปราสาทบ้านลุมพุก เป็นปราสาทขอมโบราณ จากหลักฐานสันนิษฐานว่าสร้างขึ้นราวพุทธศตวรรษที่ ๑๖ – ๑๗ หรือในราว พ.ศ. ๑๕๖๐ - พ.ศ. ๑๖๓๐ เป็นเทวสถานที่ใช้ประกอบพิธีทางศาสนาพราหมณ์ ซึ่งบ้านปราสาท หมู่ที่ ๑ ต.ปราสาท อำเภอขุขันธ์ จังหวัดศรีสะเกษ แต่เดิมเป็นป่าดงดิบที่ล้อมรอบแหล่งอารยะธรรมปราสาทหินโบราณ ต่อมามีนายเล็ง ภาษี ราษฎรมาจากบ้านกันทรอม อพยพเข้ามาเป็นผู้ตั้งรกรากอาศัยอยู่เป็นคนแรก โดยอยู่บริเวณด้านตะวันตกของปราสาทหิน และได้ค้นพบปราสาทเป็นคนแรก จึงเรียกปราสาทนี้ว่า “ปราสาทตาเล็ง” ตลอดมา ภายหลังมีนายแก้ว จันทร์เลิศ และราษฎรบ้านลุมพุก ตำบลกันทรารมย์ อพยพเข้ามาอยู่และมีจำนวนเพิ่มขึ้นเรื่อยๆ ทางราชการได้อนุมัติให้ตั้งหมู่บ้านตามระเบียบกระทรวงมหาดไทยให้ชื่อว่า “บ้านปราสาท” ตามชื่อของโบราณสถานในหมู่บ้าน ขึ้นกับตำบลแจนแวน อำเภอสังขะ จังหวัดสุรินทร์ และในปี พ.ศ. ๒๔๘๐ มีพระราชบัญญัติให้ยุบจังหวัดขุขันธ์ให้เป็นอำเภอ ขึ้นกับจังหวัดศรีสะเกษ บ้านปราสาทจึงได้เปลี่ยนมาขึ้นกับตำบลกันทรารมย์ อำเภอขุขันธ์ และในปี พ.ศ. ๒๕๒๙ จึงได้แยกออกจากตำบลกันทรา-รมย์ ตั้งเป็นตำบลปราสาทตั้งแต่บัดนั้นเป็นต้นมา

๒. ลักษณะของปราสาท
ปราสาทตาเล็ง มีลักษณะเป็นปรางค์เดี่ยว ตั้งอยู่บนฐานศิลาแลง องค์ปรางค์รูปสี่เหลี่ยม
จัตุรัสย่อมุมไม้สิบสอง หันหน้าไปทางทิศตะวันออก เป็นปราสาทที่ก่อด้วยหินทราย มีแผนผังเป็นรูปสี่เหลี่ยมจัตุรัส มีมุขยื่นออกไปด้านตะวันออกและมีคูน้ำล้อมรอบ สร้างด้วยศิลาแลง หินทรายและอิฐ มีศิลาทับหลังรูปพระอินทร์ทรงช้างเอราวัณ พระพรหมทรงหงส์และเทวรูปประทับนั่งเหนือหน้ากาลเป็นส่วนประกอบของหน้าบัน ลักษณะศิลปะเป็นศิลปะเขมรปาปวน สมัยสมเด็จพระเจ้าชัยวรมันต์แห่งราชอาณาจักรกัมพูชา ปัจจุบันสภาพเหลือเพียงผนังด้านหน้าและผนังข้างบางส่วนมีประตูเข้าได้ทางเดียว อีกสามด้านเป็นประตูหลอก กรอบรูปประตูเป็นหินทรายทั้งสองข้าง มีลายจำหลักเป็นรูปหงส์ร่อนอยู่ท่ามกลางลายพรรณพฤกษา เหนือหัวเสาสลักเป็นรูป “มกร” กำลังคาบนาคห้าเศียร ส่วนยอดปรางค์ปราสาทได้พังทลายลงมาจนหมดสิ้นเหลือผนังเรือนธาตุเพียงบางส่วนเท่านั้น นอกจากนี้ยังมีชิ้นส่วนของประติมากรรมหน้าบันและทับหลังตกหล่นอยู่หลายชิ้น อาทิ ทับหลังที่ประตูทางเข้าทิศตะวันออกจำหลักเป็นรูปพระอินทร์ทรงช้างเอราวัณยืนบนแท่นเหนือเศียรเกียรติมุข ซึ่งกำลังคาบท่อนพวงมาลัยออกมาทั้งสองข้าง มีลายอุบะและลายใบไม้ม้วนเป็นส่วนประกอบ ทับหลังทางด้านทิศใต้จำหลักเป็นรูปพระยมทรงมหิงสายืนบนแท่นเหนือเศียรเกียรติมุข ลักษณะสำคัญคือ เสาติดผนังประตูหน้าทั้งสองข้างยังคงพบลวดลายสลักเต็มแผ่นอย่างสวยงาม เป็นลายก้านขด และยังพบว่ามีทับหลังวางอยู่หลายชิ้น หนึ่งในนั้นเป็นภาพสลักพระอินทร์ทรงช้าง ในเรือนแก้วหน้ากาล ซึ่งคล้ายท่อนพวงมาลัยออกมาจากปาก และยึดท่อนพวงมาลัยนั้นไว้ในมือด้วย นอกจากนี้ยังพบทับหลังสลักภาพฤๅษีนั่งเรียงกันในท่าสมาธิ ๗ ตน สภาพปัจจุบันของตัวปราสาทตาเล็ง รอบตัวปราสาทมีหินมีส่วนประกอบของปราสาทตกอยู่หลายชิ้นกระจัดกระจาย ตั้งอยู่ท่ามกลางกลุ่มต้นไม้ใหญ่ที่มีอายุหลายร้อยปี เช่น ต้นสำรอง ต้นตะแบก ต้นมะขาม ต้นข่อย ประตูทางเข้าหรือซุ้มประตู(โคปุระ) ปัจจุบันเหลือเพียงแนวศิลาแลงซึ่งอยู่ทางทิศตะวันออกขององค์ปราสาทและมีแนวคันดินคล้ายถนนตัดตรงไปยังสระน้ำขนาดใหญ่ ( หนองละเบิก ) ซึ่งอยู่ถัดไปทางทิศตะวันออก

๓. ศิลปะสำคัญบนตัวปราสาท
3.1 ทับหลังประตูทางทิศตะวันออก สลักเป็นเกียรติมุขหรือหน้ากาลคายท่อนพวงมาลัยออกมาทั้งสองข้าง มีพวงอุบะและลายใบไม้ม้วนอยู่เหนือเกียรติมุข สลักเป็นรูปพระอินทร์ทรงช้างเอราวัน 3.2 ทับหลังทิศใต้สลักเป็นพระยมทรงมหิงสา อยู่เหนือเกียรติมุข
3.3 ทับหลังทิศตะวันตกสลักเป็นพระพิรุณทรงหงส์อยู่เหนือเกียรติมุข
3.4 ทับหลังทิศเหนือสลักเป็นรูปพระอีสานทรงโค
3.5 ลวดลายแกะสลักลายก้นขดแต่ละโค้งสลักรูปหงส์
3.6 เหนือบัวหัวเสาสลักลายมกรคายนาคห้าเศียร
3.7 ประตูทางเข้าทิศตะวันออกกรอบประตูทั้ง 2 ข้างสลักเป็นรูปหงส์ร่อนท่ามกลางลายพันธ์พฤกษา